Reflü və diafraqma yırtığı (hiatal herniya): əlamətlər, diaqnoz və müalicə

Döş sümüyünün arxasında yanma, ağıza acı və ya turş su gəlməsi və uzananda artan şikayət cəmiyyətdə ən çox rast gəlinən həzm şikayətlərindəndir. Çox adam buna "mədə yanması" deyir və illərlə dərmanla idarə edir. Bu yazı reflünün nə olduğunu, diafraqma yırtığı ilə əlaqəsini, hansı müayinələrin niyə aparıldığını və cərrahiyyənin hansı nöqtədə gündəmə gəldiyini izah edir.

Reflü nədir?

Qida borusu ilə mədə arasında yığılıb boşalaraq birtərəfli klapan kimi işləyən bir sahə var (aşağı qida borusu sfinkteri). Bu sahə lazım olduğundan tez-tez və ya uzun müddət boşaldıqda mədə möhtəviyyatı qida borusuna geri qayıdır. Mədə öz turşusuna davamlıdır, qida borusunun daxili səthi isə deyil. Şikayətlərin mənbəyi bu fərqdir.

Arabir baş verən geri qayıtma hər kəsdə ola bilər. Şikayət həftədə iki gündən çox təkrarlanırsa, həyat keyfiyyətini pozursa və ya qida borusunda zədə buraxırsa, qastroezofageal reflü xəstəliyindən danışılır.

Diafraqma yırtığı nədir?

Qida borusu döş boşluğundan qarın boşluğuna diafraqmadakı bir dəlikdən keçir; bu dəliyə hiatus deyilir. Dəlik genişləndikdə mədənin yuxarı hissəsi döş boşluğuna doğru sürüşür. Buna hiatal herniya, xalq arasında diafraqma yırtığı deyilir.

Yırtıq reflünü iki yolla asanlaşdırır: klapan mexanizmini dəstəkləyən diafraqma ayaqcıqlarının sıxma təsiri itir və mədə ilə qida borusu arasındakı bucaq pozulur. Buna görə diafraqma yırtığı olan şəxslərdə reflü şikayəti daha tez-tez və daha inadkar olur.

Yırtıqlar tipinə görə ayrılır. Ən çox rast gəlinən tip 1 (sürüşən) yırtıqdır və mənzərədə əsasən reflü üstünlük təşkil edir. Mədənin qida borusunun yanından yuxarı sürüşdüyü paraezofageal yırtıqlar daha nadirdir; bunlarda sıxılma riski olduğuna görə yanaşma fərqli ola bilər.

Hansı əlamətlər görülür?

• Sinədə yanma: adətən yeməkdən sonra, əyiləndə və uzananda artır.
• Ağıza acı və ya turş su gəlməsi: xüsusilə gecə, arxası üstə uzananda.
• Döş sümüyünün arxasında ağrı və ya təzyiq hissi.
• Köp, tez doyma, gəyirmə.

Daha az tanınan və çox vaxt başqa şöbələrə yönləndirən əlamətlər də var: xroniki öskürək, səs tutulması, boğazda ilişmə hissi, tez-tez boğaz təmizləmə, diş minasının aşınması və gecə gələn təngnəfəslik. Uzun müddət qulaq burun boğaz və ya ağciyər həkimi nəzarətində olub səbəbi reflü çıxan xəstələr az deyil.

Diqqət tələb edən əlamətlər ayrıdır və vaxt itirmədən qiymətləndirilməlidir: udma çətinliyi, udarkən ağrı, iradədən asılı olmayan arıqlama, qansızlıq, qusuntuda qan və qara rəngli nəcis. Sinə ağrısının ürək mənşəli ola biləcəyi də unudulmamalıdır; yeni başlayan sinə ağrısı reflüyə bağlanmazdan əvvəl ürək baxımından qiymətləndirilir.

Diaqnoz

• Endoskopiya (qastroskopiya): qida borusunun daxili səthi birbaşa görülür. İltihabın dərəcəsi, yırtığın olub olmaması və ölçüsü, mədə tərəfində başqa problemin olub olmaması qiymətləndirilir. Lazım olduqda biopsiya alınır.
• 24 saatlıq pH ölçmə: qida borusuna həqiqətən turşu qaçıb qaçmadığını və bunun şikayətlə üst-üstə düşüb düşmədiyini göstərir. Endoskopiyası normal olan və əməliyyat düşünülən xəstələrdə həlledicidir.
• Qida borusu manometriyası: qida borusunun yığılma gücünü ölçür. Yığılması çox zəif olan xəstədə tam sarğı edilərsə udma çətinliyi qalıcı ola bilər; buna görə əməliyyat tipi bu ölçməyə əsasən seçilir.
• Baryumlu qida borusu qrafiyası: xüsusilə böyük yırtıqlarda anatomiyanı və mədənin nə qədərinin döş boşluğuna sürüşdüyünü göstərir.

Dərman müalicəsi və onun həddi

İlk mərhələ həyat tərzinin tənzimlənməsi və mədə turşusunu azaldan dərmanlardır (proton nasosu inhibitorları). Bu dərmanlar turşunu azaldır, buna görə yanmanı böyük ölçüdə keçirir. Lakin geri qayıtmanın özünü dayandırmır. Mexaniki problem, yəni boşalmış klapan və ya yırtıq yerində qalır.

Bu fərq əməliyyat qərarının məntiqini izah edir. Turşu basdırılsa da geri qayıtma davam etdiyi üçün bəzi xəstələrdə ağıza su gəlməsi, öskürək və səs tutulması dərmanla düzəlmir. Həyat tərzi tərəfində təsiri göstərilmiş əsas tədbirlər bunlardır: artıq çəkinin verilməsi, siqaretin atılması, son yeməklə yatmaq arasında ən azı üç saat buraxılması, çarpayının baş tərəfinin qaldırılması və şəxsdə şikayəti tetiklədiyi müəyyən edilən qidaların azaldılması.

Əməliyyat hansı hallarda gündəmə gəlir?

• Kifayət qədər müddət və dozada dərman istifadəsinə baxmayaraq şikayətin davam etməsi.
• Dərman kəsiləndə şikayətin dərhal qayıtması və xəstənin ömürlük dərman istifadə etmək istəməməsi.
• Ağıza möhtəviyyat gəlməsi, öskürək, səs tutulması kimi turşu basdırılmasına cavab verməyən əlamətlərin önə çıxması.
• Böyük və ya paraezofageal yırtığın olması.
• Qida borusunda daralma və ya Barrett qida borusu kimi ağırlaşmanın inkişaf etməsi.

Qərar bu başlıqlardan tək biri ilə deyil, endoskopiya və lazım olduqda pH ilə manometriya nəticələrinin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə verilir.

Əməliyyat necə aparılır?

Əməliyyat qapalı üsulla, yəni laparoskopik olaraq aparılır. İki əsas addımı var.

1. Yırtıq bərpası. Döş boşluğuna sürüşmüş mədə qarın boşluğuna geri endirilir və diafraqmadakı genişlənmiş dəlik tikişlərlə daraldılır.

2. Fundoplikasiya. Mədənin yuxarı hissəsi qida borusunun aşağı ucunun ətrafına sarılaraq yeni klapan yaradılır. Sarğının tam dövrə olduğu texnikaya Nissen, qismən olduğu texnikaya Toupet deyilir. Qida borusunun yığılma gücü zəif olan xəstələrdə qismən sarğı üstün tutula bilər.

Eyni seansda ehtiyac olduqda başqa bir əməliyyatın aparılıb aparılmayacağı da qiymətləndirilir. Ağır piylənməsi və reflüsü olan xəstələrdə məsələn qastrik baypas həm çəki, həm reflü baxımından ayrıca qiymətləndirilən seçimdir; bu qrupda qollu mədə əməliyyatı reflünü artıra bildiyi üçün üsul seçimi ayrı bir mövzudur.

Əməliyyatdan sonra nə gözlənilir?

• Udma çətinliyi: ilk həftələrdə tez-tez görülür, ödemə bağlıdır və adətən müvəqqətidir. Qidalanmanın mərhələli irəlilədilməsinin səbəbi budur.
• Qaz toplanması və gəyirə bilməmə: yeni klapan səbəbindən ola bilər. Zamanla azalır.
• Köp: ilk dövrdə görülə bilər, kiçik və tez-tez öyünlərlə idarə olunur.

Uzun müddətdə xəstələrin əhəmiyyətli hissəsində turşu dərmanına ehtiyac aradan qalxır və ya nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. Bununla belə yırtığın illər içində təkrarlanma ehtimalı var; bu ehtimal yırtığın böyüklüyünə və fərdi amillərə görə dəyişir. Çəki nəzarəti və qarındaxili təzyiqi artıran zorlanmalardan çəkinmək bu baxımdan vacibdir.

Tez-tez qarışdırılan vəziyyətlər

Sinədə yanma həmişə reflü deyil. Ürək mənşəli ağrı, öd kisəsi daşına bağlı şikayətlər, mədə xorası və qida borusunun hərəkət pozğunluqları oxşar mənzərə ilə qarşımıza çıxa bilər. Buna görə uzun sürən və ya yeni başlayan şikayətdə öz-özünə diaqnoz qoymaq əvəzinə qiymətləndirmə aparılmalıdır.

Hüquqi bildiriş. Bu yazı yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi ilə hazırlanmışdır. Tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicə təyinatı deyil; həkim müayinəsini, diaqnozunu və müalicəsini əvəz etmir. Məzmun şəxsə uyğunlaşdırılmamışdır və reklam məqsədi daşımır. Buradakı məlumatlara əsaslanaraq müalicənizə başlamayın, onu dəyişməyin və dayandırmayın. Sağlamlığınıza dair hər qərar üçün həkiminizlə məsləhətləşin; şikayətləriniz olduqda tibb müəssisəsinə müraciət edin. Bu məzmunun istifadəsindən doğa biləcək nəticələrə görə sayt sahibi məsuliyyət daşımır. Son yenilənmə: 2026-09-01.